Architectuurgids Delft

Eclecticisme, 1840-1900

Eclecticisme: negentiende-eeuwse architectuuropvatting die de voorbeelden zoekt in alle, als in gelijke mate betekenisvol veronderstelde, historische bouwstijlen. Meerdere stijlen worden vaak in een ontwerp gecombineerd.

 

Gedurende een groot deel van de negentiende eeuw wordt de architectuur beheerst door het eclecticisme, een complex geheel van stijlen en stijlcombinaties. Deze aanduiding is afgeleid van het Griekse woord ‘eklegein’ dat uitkiezen betekent. Eclectische architecten kozen voor afzonderlijke opdrachten uit allerlei stijlen. Zij beschouwden namelijk het verleden als een groot reservoir van vormen waarvan de toepassing betekenis aan hedendaagse gebouwen gaf. Hierdoor kon een gebouw bijvoorbeeld de gewenste romantische associaties oproepen.

 

In tegenstelling tot wat geringschattende latere generaties dachten, is het eclecticisme niet uitsluitend onbegrepen stijlimitatie of onkunde van ontwerpers. In veel gevallen werd de stijlkeuze adequaat beredeneerd vanuit de functie van het gebouw. Voor bijvoorbeeld kerkbouw werden romaanse en gotische vormen gekozen, voor overheidsgebouwen klassieke, voor commerciŽle functies vormen van (buitenlandse) barokke voorbeelden. Voor het eclecticisme is echter bovenal typerend dat voor een ontwerp elementen uit meerdere stijlen werden gekozen. Een dergelijke samenstelling is niet altijd geslaagd, vooral bij sterk verschillende bronstijlen.
Het vroege Nederlandse eclecticisme, tussen 1840 en 1860, werd vooral beÔnvloed door de vroegnegentiende-eeuwse Duitse ‘Rundbogenstil’. Deze combineerde vormen van de romaanse bouwkunst en de vroege Italiaanse renaissance met een classicistische ordening en verhoudingen. Iets daarvan is in Delft te zien aan het kerkgebouw Achterom 46, met een verticaal in drie velden ingedeelde gevel waarin hoge rondboogvensters. De door de baksteenlijsten als timpaan gesuggereerde geveltop is echter onklassiek steil van verhoudingen.

 

Een stijl voor voorname woonhuizen

Het eclecticisme was vooral in het tweede en derde kwart van de eeuw geliefd voor representatieve woonbebouwing voor de gegoede burgerij. Delft heeft daarvan vooral voorbeelden aan de singels rondom de oude binnenstad, zoals de Nieuwe Plantage en de Oranje Plantage. De meeste huizen bezitten een aan het neoclassicisme ontleende hoofdvorm en verdiepingopbouw. Het beeld ervan is verlevendigd door afwisseling van schoonmetselwerk en gepleisterde, risalietachtige velden. Voorbeelden daarvan zijn de villa Oranje Plantage 79 en de huizen Nieuwe Plantage 15/16. Detailvormen en de vaak rijkelijk toegevoegde stucdecoraties zijn zeer gevarieerd. Het blok Oranjeplantage 42-54 bezit fantasierijke venstercombinaties, zoals twee onder een segmentboog gekoppelde kleinere boogopeningen. In deze rij zijn ook voor het eclecticisme typerende, op de hoeken afgeronde vensters met omlijstingen te zien. Zij hebben kuifvormige, aan de Lodewijk XIV- of XV-stijl refererende stucdecoraties in de toppen.

 

Stijlsamenhang

Een meer consistent geheel is de studentensociŽteit Phoenix van F.J. Nieuwenhuis. Het ontwerp is van een internationaal georiŽnteerd eclecticisme: in de gevel zijn neorenaissancevormen gecombineerd met neoclassicistische. Tot het eerste horen onder andere rondbogen en de combinatie van zuilen met pilasters van de zijrisalieten, tot het tweede de timpanen en de aan Griekse oudheid ontleende friesdecoratie in de kroonlijst. De indruk van eenheid komt voort uit het feit dat hier twee historisch in verband staande bronstijlen zijn gekozen.

 

Zoek gebouwen in Delft
Periode
Kaart
zoeken op de kaart