Architectuurgids Delft

Jugendstil, 1890-1915

Jugendstil: eind negentiende eeuw ontstane nieuwe architectuur die radicaal breekt met de historiserende stijlen. Onderdeel van een brede Europese beweging. Belangrijkste kenmerk een duidelijk geheel eigen, niet meer aan het verleden ontleende vormentaal.

 

De term jugendstil is ontleend aan het eind negentiende eeuw opgerichte Duitse tijdschrift Die Jugend. De stijl behoorde tot de overal in Europa ontstane nieuwe bewegingen in beeldende kunst en architectuur. Jongere architecten wilden radicaal breken met alle voorafgaande 19de-eeuwse neostijlen, en de volgens hen inspiratieloze herhaling van historische vormen. Voor hun revolutionaire nieuwe vormentaal vonden zij onder andere inspiratie in de natuurlijke vormen uit de plantenwereld.

 

De twee belangrijkste, meest invloedrijke richtingen waren de Belgisch-Franse en de Duits-Weense. De eerste, de art nouveau, had een voorkeur voor zeer plastische gebeeldhouwde gevels en grillige, wild bewegende lijnen. Belangrijke architecten waren onder andere Victor Horta in BelgiŽ en Hector Guimard in Frankrijk. Zulke wilde, ‘florale’ motieven kenmerkten in het begin even de Duitse jugendstil, maar al rond 1900 werd de Sezession-beweging in Wenen beslissend voor verdere ontwikkeling. Meest typerend daarvoor is een abstract, geometrisch ornament van lijnen en vlakken. De totaalcompositie van gebouwen is rustig en evenwichtig, met een op neoclassicistische architectuur lijkende ordening, en een soortgelijke terughoudende vormentaal. Belangrijke architecten waren onder andere Otto Wagner en J.M. Olbrich.

 

Nieuwe Kunst

De Nederlandse verwerking van al deze invloeden resulteerde in een eigen architectuur: de Nieuwe Kunst. Een overeenkomst met de Duits-Weense jugendstil is dat ook de Nieuwe Kunst in het algemeen een rustig, terughoudend karakter bezit. De Frans-Belgische invloed is veel aan kleine(re) onderdelen te zien, maar beheerst op enkele uitzonderingen na in ons land geen complete gevels.
Typerend voor de Nieuwe Kunst is het gebruik van veelkleurige, fel contrasterende geglazuurde- of verblendsteen. De ‘buitenlandse’ vormen worden decoratief toegepast voor (ijzeren) lateien, tegeltableaus, houten of smeedijzeren hekwerken, deuren en vensters. Jugenstilarchitecten waren vooruitstrevend met het gebruik van moderne materialen en constructietechnieken, vooral in ijzer en glas. Voor winkelpuien in het bijzonder werden grote overspanningen met smeedijzeren lateien bereikt, met eronder etalagevensters uitgevoerd in spiegelglas van grote afmetingen.

 

Geglazuurde steen

Goed voorbeeld van eigen Nederlandse Nieuwe Kunst is de rij woningen Hertog Govertkade 13-14, met gevels van veelkleurige, deels geglazuurde steen. Art nouveauvormen zijn op kleine schaal toegevoegd bij het siersmeedwerk in de deuren. Voorbeeld van een gevel met een grote winkelpui inclusief ijzeren puibalk is Choorstraat 27 (zie illustraties), met op de eerste verdieping een venster met gekromde tussendorpel. Oude Langendijk 2 is een prachtig voorbeeld van geheel Duits beÔnvloede jugendstil. Dat uit zich in de geheel hardstenen gevel met een golvende contour, de krachtig verticale geleding, en de aan de Sezession ontleende geometrisch-lineaire decoratie. Het ontspanningsgebouw De Tent in het Agnetapark heeft eveneens duidelijk aan de Sezession ontleende vormen, waaronder tegelbanden met dambordmotief.


Bij Hugo de Grootplein 1-6, ontworpen door C.H. Kersbergen, is Nieuwe Kunstornamentiek als reliŽf aangebracht in de kunststenen lateien. Dit blok toont een andere belangrijke karakteristiek van de Nieuwe Kunst. Jugendstil of art nouveauvormen vonden vaak toepassing voor onderdelen van een verder overwegend historiserende, of een strakke, rationeel aandoende architectuur. Voorbeeld van het eerste is het pand Camaretten 1a/1b van G. Versteeg, met onder andere diverse tegeltableau’s. Het pand Voorstraat 85-87, van Kersbergen, is in totaalcompositie en de meeste details rationalistisch. Afwijkend daarvan is echter de merkwaardige, aan een zijde opgetilde overkraagboog links, die het bizarre van art nouveauvormen benadert.

Zoek gebouwen in Delft
Periode
Kaart
zoeken op de kaart