Architectuurgids Delft

Een typisch Hollandse grachtenstad

Delft is het schoolvoorbeeld van een echte grachtenstad. Eeuwenlang stond ieder huis in Delft aan een gracht, of aan een straat of steeg die op een gracht uitkwam. De grachten en de vele daarover aangelegde bruggen bepalen nog steeds in hoge mate het aantrekkelijke beeld van de oude binnenstad.

 

Oppervlaktewater is eeuwenlang van essentieel belang geweest voor de stad. Het diende onder meer als aan- en afvoerweg voor schepen en als brandblusmiddel. Het was bovendien onmisbaar in het huishouden en in vele productieprocessen, zoals het brouwen van bier.
De grachten waren doorslaggevend voor de ontwikkeling van Delft tot een goed bewoonbare en bloeiende stad. Het ontstaan van de grachten gaat terug tot het ontstaan van de stad. Een in de twaalfde eeuw gegraven waterloop, de Delf, vormde de ‘ruggengraat’ van de ontginning van het gebied waarin Delft ontstond. Aansluitend daarop werd een slotensysteem gegraven waarmee het land in bewerkbare en met scheepjes bereikbare percelen werd opgedeeld. Evenwijdig aan de Delf werd de Nieuwe Delf gegraven. Tussen de twee - ruwweg - noord-zuid lopende Oude en Nieuwe Delf ontstond de nederzetting Delft. In 1246 kreeg deze stadsrechten.

 

 

Hollandse grachtenstad

Het stadsrechtgebied werd drie keer uitgebreid waarbij enkele haaks op de oude hoofdgrachten gelegen ontginningssloten werden omgevormd tot grachten. De laatste uitbreiding vond plaats in 1355 waarna de stad werd omsloten door de omwalling en de stadsbuitengracht.
De Verwersdijk, Vrouw Juttenland, Vrouwenrecht en Burgwal vormden in een eerder stadium de oostelijke stadsgrens. Het Oosteinde liep, en loopt nog steeds, schuin door de stedenbouwkundige structuur. In oorsprong is het een oudere natuurlijke kreek. De grachtenstructuur is voor zover na te gaan na 1355 grotendeels ongewijzigd gebleven. Een grachtje ter plaatse van de Nieuwstraat werd al in de vijftiende eeuw gedempt, en een grachtje langs de Doelenstraat in de zestiende eeuw. In 1585 kwam er een grachtje bij dat met de Boterbrug werd overwelfd. In de zeventiende eeuw werd nog de Lakengracht (Raam) gegraven.
Vergelijking met andere oude grachtensteden leert dat die vrijwel altijd worden doorsneden door een natuurlijke stroom (Amstel, Gouwe, Rotte, Rijn) en vaak ook nog aan een rivier liggen (Maas, Hollandse IJssel), waar die stroom in uitmondt. Voor Delft geldt dat niet en daarom is Delf wellicht de Hollandse grachtenstad bij uitstek.

 

 

Gemetselde boogbruggen

Eeuwenlang waren schepen de belangrijkste transportmiddelen, maar uiteraard was er ook verkeer over land. Binnen de stad werden er al in de vroegste geschiedenis houten bruggen aangelegd. Vanwege hun beperkte levensduur moesten die vaak worden vervangen. Vanaf de vijftiende eeuw kwamen er steeds vaker gemetselde bruggen voor in de plaats. Zij zouden later het typisch Delftse stadsbeeld gaan bepalen. Een aantal bruggen werd van begin af aan als gemetselde boogbrug uitgevoerd. Alle bruggen kregen gemetselde borstweringen die vanaf medio zeventiende eeuw geleidelijk allemaal werden vervangen door ijzeren balustrades. Tot in de negentiende eeuw waren er echter nog enkele houten voetgangersbruggen die toen pas door licht gebogen ijzeren liggerbruggen werden vervangen. Een aantal gemetselde boogbruggen bezit nog een zestiende-eeuwse jaartalsteen of met natuursteen beklede fronten en gewelven. In de achttiende en negentiende eeuw werden tal van voetgangersbruggen vernieuwd. De laatste houten exemplaren werden in de negentiende eeuw vervangen door ijzeren. Dempingen bleven beperkt tot een deel van de Brabantse Turfmarkt, de Burgwal, de Nieuwe Langendijk en de Lakengracht. In de twintigste eeuw werden veel bruggen verlaagd en van een betonnen kern voorzien. Dit was nodig vanwege het toenemende autoverkeer. Er werden ook nieuwe bruggen aangelegd die nodig waren vanwege een gewijzigd stratenverloop, zoals bruggen in het winkelgebied In de Veste, of een gewijzigde verkeerscirculatie, zoals bruggen over de Verwersdijk. Al die nieuwe bruggen bezitten het traditionele uiterlijk van een gemetselde boogbrug met één boog en ondersteunen het beeld van Delft als grachtenstad.

 


Zoek gebouwen in Delft
Periode
Kaart
zoeken op de kaart