Architectuurgids Delft

Idyllische erfenis van een sociaal bewogen industrieel

De ambitieuze, verlichte industrieel Jaques van Marken (1845-1906) en zijn echtgenote Agneta Matthes (1847-1909) transformeerden Delft eind negentiende eeuw tot een industriestad. Dankzij de Van Markens werd ook een vernieuwende arbeiderswijk gebouwd, het Agnetapark.

 

 

Onder leiding van de eerste in Delft afgestudeerde scheikundig ingenieur bloeiden verschillende ondernemingen: de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek, parfumfabriek Maison Neuve (in flesjes van De Porceleyne Fles), de Delftsche Oliefabriek (later Calvť), de Lijm- en Gelatinefabriek en de coŲperatieve drukkerij Van Marken.
Het echtpaar Van Marken had geen kinderen. Agneta legde zich toe op de zorg voor het fabriekspersoneel. Het was een hele schok toen Agneta er in 1871 achterkwam dat haar man al vijftien jaar een buitenechtelijke relatie had, waaruit vijf kinderen waren geboren. Drie van deze kinderen (er waren er twee overleden) werden overigens door Agneta in huis genomen na het overlijden van de moeder.
Van Marken was een pionier wat betreft de voorzieningen voor zijn personeel. De Gistfabriek was de eerste onderneming in Nederland met een ondernemingsraad. Verder zorgde hij voor winstdeling, (weduwen)pensioen, onderwijs voor de kinderen, voorzieningen voor sport en cultuur, en arbeidershuisvesting: het Agnetapark. Het echtpaar ging er zelf ook wonen. 
Van Marken maakte deel uit van de Europese voorhoede van de sociaal bewogen industriŽlen. Hij bracht zijn personeel regelmatig verslag uit van zijn studies en ideeŽn via De Fabrieksbode, het eerste bedrijfsorgaan in ons land. Bij deze stijl van ondernemen was architectonische kwaliteit vanzelfsprekend.

 

 

Landschapsstijl

Als voorbeeld voor het Agnetapark diende de Citť OuvriŤre in Mulhouse, gebouwd voor textielarbeiders en ontworpen door Emile MŁller in 1879: sobere 4-onder-1-kapwoningen in een rationeel orthogonaal gridpatroon, die de arbeiders konden kopen. Dit laatste ideaal werd in het Agnetapark niet bereikt. Er kwamen alleen huurhuizen, bovendien waren  die gebouwd in een compleet andere, romantische vormentaal.
Voor het stedenbouwkundig ontwerp gaf het echtpaar opdracht aan Louis Paul Zocher, de derde generatie van de vermaarde familie van landschapsarchitecten, die trouw ontwierp in de idyllische Engelse landschapsstijl. Voor het ontwerp van de woningen benaderden ze de eerste hoogleraar bouwkunst aan de Polytechnische School, E.H. Gugel - hij publiceerde vier voorbeeldboeken over architectonische vormleer - die de opdracht doorspeelde naar zijn assistent, F.L.M. Kerkhoff. In 1884 werd het eerste van de zeventig huizen betrokken.
Het Agnetapark kreeg in de wereld van volkshuisvesting internationaal ruim aandacht als vroeg voorbeeld van een succesvolle tuinstad. Het wijkje had natuurlijk ook een moralistische schaduwzijde, van controle en betutteling. De huizen rond de villa waar de Van Markens woonden stonden daarom vaak leeg.

 

 

Succesvolle tuinstad

Voor de fabrieken had Van Marken een aparte onderneming opgezet ‘De Delftsche Nijverheid’, waar ook een architect in dienst was: B. Schelling. Hij ontwierp onder andere enkele gebouwen van de Lijm- en Gelatinefabriek aan de Rotterdamseweg en het hoofdgebouw van de Gistfabriek aan de Wateringseweg, met een monumentale hal met een glazen lichtkap en omlopen ŗ la de Amsterdamse Beurs van Berlage. Zijn opvolger, V. Jockin, tekende het ontwerp voor het Bacinolgebouw aan de Wateringse Vest. Helaas is dit gebouw in 2009 gesloopt ten behoeve van de aanleg van de spoortunnel.
De opvolgers van Van Marken continueerden de nauwgezette en studieuze aanpak van nieuwbouw. In het NAi liggen uitgebreide briefwisselingen over de kleinste details van de ontwerpen die architect Jan Gratama in 1925 en 1929 maakte voor de uitbreiding van het Agnetapark.  Hij was in 1921 op voorspraak van Berlage, lid van de commissie voor stadsuitbreiding Delft  door Gistfabriekdirecteur W.H. van Leeuwen aangetrokken voor een tweede arbeiderswijk die zou komen te liggen naast het oorspronkelijke Agnetapark. Behalve de overeenkomst als ‘tuinstad’ zijn de plannen elkaars tegenpolen. Geen petieterige vrijstaande huisjes aan slingerende straatjes, maar rechte rijen woningen, met doorgaande kappen en strookvensters, die een groots ogende buitenruimte omsluiten.

 


Zoek gebouwen in Delft
Periode
Kaart
zoeken op de kaart