Architectuurgids Delft

Naar een akropolis voor technisch hoger onderricht

Aanvankelijk lagen de gebouwen van de Technische Hogeschool Delft kriskras verspreid over de stad. Pas in 1921 ontstond onder invloed van Berlage de gedachte de onderwijsgebouwen te groeperen rond een centraal punt.

 

De huisvestingsgeschiedenis van de TH Delft was aanvankelijk sterk vervlochten met het proces van ontmanteling van de vestingwerken. Gronden die vrijkwamen werden stukje bij beetje als bouwgrond verkocht aan instellingen waarvoor in de dichtbebouwde binnenstad geen plaats was. Nadat er op de Westvest een stukje nieuwe boulevard was aangelegd, verscheen hier in 1865 respectievelijk 1875 de eerste volledige nieuwbouw van de Polytechnische School. De gebouwen zagen er eerder uit als grootburgerlijke stadspaleizen dan als instituten voor onderwijs en onderzoek. Decorum was op dat moment belangrijker dan het demonstreren van de vooruitgang.


Hier kwam verandering in toen de Polytechnische School in 1905 de status kreeg van Technische Hogeschool. Deze status gaf uitdrukking aan het maatschappelijke belang van technisch onderwijs en onderzoek voor de industriŽle expansie en de koloniale handel en nijverheid. Vanaf dat moment werden de universiteitsgebouwen ontworpen door rijksbouwmeesters. Ze verkregen daardoor een meer specifieke architectuur, met een monumentaliteit die trots op de technologische vooruitgang uitstraalde.

 

 

Stadseiland

Rond 1900 kwam er, min of meer door toeval, een zekere concentratie van gebouwen ten zuiden van het Rijn-Schiekanaal. Door de nieuwe loop van het kanaal ontstond daar een ‘Stadseiland van Bedrijf en Techniek’. Aan weerszijde van het kanaal realiseerde de speciale rijksbouwmeester voor onderwijsgebouwen, J. van Lokhorst, een drietal TH-gebouwen, imposant door hun weerspiegeling in het brede water. Zijn eerste gebouwen, het Bactereologisch Laboratorium (1895) en het gebouw voor Geodesie (1898) hadden qua typologie nog veel weg van een dorpsschool met bovenmeesterwoning. De hoogleraar woonde naast de leslokalen. Maar al snel evolueerde de typologie van het TH-gebouw zich tot een vroeg-functionalistisch complex van lesfabriek en laboratoria.
Voor de architectuur van deze gebouwen putte Van Lokhorst, die ook universiteitsgebouwen ontwierp in het vestinggebied van Leiden, Utrecht Groningen, vlijtig uit het brede eclectische arsenaal, met als resultaat een mengsel van gotiek en Hollandse renaissance. Maar bij specifieke bouwtechnische uitdagingen, zoals een trillingvrije observatietoren, waagde hij zich aan experimenten met nieuwe architectonische mogelijkheden. In 1911 verrijkte J.A.W.Vrijman, toen nog rijksbouwkundige en later rijksbouwmeester voor onderwijsgebouwen, het ‘eiland’ met een van de meest zuivere vroegzakelijke lesfabrieken, het gebouw voor Werktuigbouwkunde en Scheepsbouw. 

 

Kriskras verspreid

Voor de Eerste Wereldoorlog bestond er nog nauwelijks een besef van de meerwaarde van een conglomeraat van faculteitsgebouwen, een campus, zoals die zich in de Anglo-Amerikaanse universitaire cultuur zo succesvol had ontwikkeld. De meeste nieuwe TH-gebouwen werden nog altijd gerealiseerd op stukken vestingwerk die toevallig vrijkwamen. Zo ging het ook bij de prestigieuze TH-bibliotheek die Vrijman in 1912 bouwde, een decennium later gevolgd door het imposante gebouw voor Civiele Techniek, beide in de oostelijke periferie van de binnenstad. Delft werd een stad waar de TH-gebouwen kriskras verspreid door de binnenstad stonden. In het tijdperk van de eeuwige student bood dat tot ver in de jaren zeventig een waterdicht excuus voor het missen van colleges, samen met overige valide argumenten als gesloten spoorwegen en bruggen.

 

Campus

Een eerste omslag in denken deed zich voor bij de vaststelling van het eerste Algemene Uitbreidingsplan van Delft in 1908. Stadsarchitect Hartman introduceerde een nieuwe stadsesthetische benadering, gebaseerd op het in die tijd hoog geroemde romantisch-pittoreske stedelijke landschap, de deftige woonbuurten uit de periode van de art nouveau, zoals het Haagse Statenkwartier. Hartman combineerde een oostelijke gordelweg, vormgegeven als een landschappelijk slingerende parkway, met een nieuwe opzet voor een polytechnische campus. Daarvoor borduurde hij voort op de typologie van het laatnegentiende-eeuwse villapark. In een groene setting van lanen en plantsoenen prijken onderwijsgebouwen als riante vrijstaande gebouwen. Ze begluren elkaar alsof het ‘follies’ zijn in een landgoed. In deze setting werden tot aan de Tweede Wereldoorlog alle grote TH-gebouwen gerealiseerd, met als architectonisch hoogtepunt  ‘Gele Scheikunde’, een meesterwerk van rijksbouwmeester G.C. Bremer.
Maar nog steeds ontbrak er een samenhangende onderwijskundige filosofie. Dit blijkt duidelijk uit de merkwaardige geschiedenis van het voormalige hoofdgebouw aan de Julianalaan. Deze functie kreeg het gebouw pas in 1948, nadat het lang had leeggestaan omdat het ongeschikt bleek voor de oorspronkelijke functie: Scheikunde.

 

Akropolis

In 1921 maakte Delft kennis met een radicaal ander manier van denken over een universiteitsstad. De impuls kwam ook nu weer van buitenaf, uit de Commissie voor de Stadsuitbreiding. Haar plan bevatte een visie op de toekomst van de Technische Hogeschool. Berlage, ťťn van de leden van deze commissie, kende de Amerikaanse universitaire campus uit eigen waarneming. In 1911 had hij een studiereis naar de Verenigde Staten gemaakt, waarbij hij in Chicago F.L. Wright en de University of Hide Park had bezocht.
Vol overtuiging lanceerde de commissie het idee van een akropolis, een niet mis te verstane metafoor. Een akropolis voor technisch onderricht naar Amerikaans model: monumentaal en strak symmetrisch georganiseerd, langs een hoofdas. In deze axiale opzet staan alle gebouwen gegroepeerd rond een centrale universitaire plaza, verluchtigd met eveneens symmetrische waterpartijen waar de omringende gebouwen zich in kunnen spiegelen. In de nadagen van de Tweede Wereldoorlog nam stadsarchitect De Booij deze gedachte over, als opmaat voor de imposante campus die hier na de oorlog zou ontstaan.

Zoek gebouwen in Delft
Periode
Kaart
zoeken op de kaart